(Nie)taka twoja uroda, czyli endokobieta na fotelu psychologa.

Adrianna Gut, studentka psychologii na uniwersytecie SWPS

Każda kobieta zmagająca się z endometriozą doskonale zna topografię swojego bólu, nazwy kolejnych leków hormonalnych i procedur medycznych. Dla pacjentek endometrioza nie jest abstrakcyjnym pojęciem, lecz codziennością z bolesnymi miesiączkami, przewlekłym bólem miednicy mniejszej, dyspareunią. Jednak obok biologii, która rozgrywa się w ciele, toczy się drugi, często niewidzialny proces - walka o zachowanie dobrostanu psychicznego. 

Warto zadać sobie pytanie: czy i dlaczego w procesie leczenia endometriozy fotel ginekologiczny musi zostać uzupełniony o fotel psychologa? Przyglądając się najnowszym doniesieniom naukowym, analizujemy psychosomatyczny wymiar tej choroby oraz mechanizmy, które decydują o tym, jak pacjentka radzi sobie z przewlekłym kryzysem zdrowotnym. Poniższy tekst jest streszczeniem tematów poruszanych przez Adriannę Gut, Olgę Dubiel i Zofię Domagałę w ramach wystąpienia na V Ogólnopolskiej Konferencji Interdyscyplinarnej “ATENA”, przygotowanego we współpracy z Fundacją “Endopolki”. 

Trauma unieważnienia i medyczny gaslighting 

Zanim pacjentka z endometriozą trafi do gabinetu psychologa, bardzo często przechodzi przez wieloletnią ścieżkę diagnostyczną, wielokrotnie spotykając się z unieważnianiem (tzw. medyczny gaslighting). Sformułowanie „taka pani uroda”, powtarzane przez bliskich lub lekarzy, to nie tylko lekceważący frazes. Z psychologicznego punktu widzenia jest to systematyczne podważanie realnego cierpienia pacjentki. Kiedy ból jest realny, a otoczenie twierdzi, że kobieta wyolbrzymia objawy, dochodzi do dysonansu poznawczego. Pacjentka zaczyna tracić zaufanie do sygnałów płynących z własnego ciała. 

Opóźnienie diagnostyczne (trwające średnio od 7 do 12 lat) generuje chroniczny stres. Przegląd literatury autorstwa Van Niekerk i współpracowników (2019) wskazuje na zatrważające konsekwencje tego stanu: kliniczne objawy depresji mogą dotyczyć nawet 86% kobiet doświadczających objawów endometriozy, a lęk o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego występuje u blisko jednej trzeciej (29%) z nich. Psycholog na początku drogi terapeutycznej rzadko pracuje ze “zwykłym” lękiem przed chorobą. Częściej spotyka pacjentkę zmagającą się z wtórną traumą wynikającą z systemowego unieważnienia jej cierpienia.

Psychosomatyka bólu: Gdy mózg uczy się cierpieć 

W klasycznym ujęciu medycznym ból jest bezpośrednią konsekwencją uszkodzenia tkanek lub obecności ognisk chorobowych. Psychosomatyka i nowoczesna neuronauka modyfikują to podejście. Jak podkreślają Vitale i współpracownicy (2016), natężenie bólu w endometriozie bardzo często nie wykazuje korelacji z klinicznym stopniem zaawansowania choroby. Istotnym moderatorem tego, jak silnie odczuwany jest ból, są procesy zachodzące w ośrodkowym układzie nerwowym. Fundamentalną rolę odgrywa tu poznawczo-emocjonalny mechanizm katastrofizowania bólu, szczegółowo opisany przez Kalfasa i współpracowników (2022). Katastrofizowanie to nie “przesadzanie”, ale nieświadoma, automatyczna postawa obronna układu nerwowego, na którą składają się: wyolbrzymianie zagrożenia, poczucie bezradności oraz ruminacje (ciągłe skupianie uwagi na bólu). Pokrótce opisuje go poniższy schemat: 

Impuls bólowy 

 │ 

 ▼ 

Katastrofizowanie (np. “Ten ból nigdy nie minie, nie wytrzymam tego”)  │ 

 ▼ 

Aktywacja układu współczulnego (reakcja walcz/uciekaj) 

 │ 

 ▼ 

Wzrost napięcia mięśniowego 

 │ 

 ▼ 

Zjawisko centralnej sensytyzacji (nadwrażliwości mózgu na ból) ──► (Nasilenie bólu) 

Katastrofizowanie zamyka pacjentkę w zamkniętym kole. Lęk przed bólem wywołuje stałe napięcie mięśniowe (szczególnie w obrębie dna miednicy), co fizycznie potęguje dolegliwości i obniża próg bólowy. Mózg uczy się nadwrażliwości na bodźce, reagując silnym bólem nawet na niewielkie bodźce. Zadaniem psychologa jest pomoc w przerwaniu tego mechanizmu.

Predyktory dobrostanu, czyli z jakimi zasobami endokobieta wchodzi do gabinetu 

Psychoterapia nie polega wyłącznie na redukowaniu objawów lękowych czy depresyjnych - jej celem jest również identyfikacja i wzmacnianie zasobów osobistych pacjentki. Badania Facchin i zespołu z 2017 r. dostarczają dowodów na to, jakie czynniki wpływają na lepsze funkcjonowanie psychiczne kobiet z endometriozą. Są to: 

● Poczucie skuteczności emocjonalnej: Zdolność do identyfikowania, akceptowania i regulowania własnych, trudnych emocji (takich jak złość, żal czy bezsilność) zmniejsza ryzyko rozwoju klinicznej depresji. 

● Samoocena i relacja z ciałem: Chroniczny ból, wzdęcia (endo-belly), blizny pooperacyjne i wahania wagi wywołane hormonoterapią uderzają w tożsamość kobiety. Pacjentka zaczyna postrzegać swoje ciało jako wroga. Odbudowa pozytywnej (lub neutralnej) relacji z własną cielesnością jest jednym z najważniejszych czynników chroniących przed dystresem. 

● Jakość relacji intymnej: Stabilny, oparty na bezpiecznej więzi związek partnerski wykazuje silną korelację z mniejszą tendencją do ruminacji. Partner staje się buforem emocjonalnym. 

Z drugiej strony, Bień i in. (2024) zaznaczają, że to właśnie sfery relacji intymnych, seksualności oraz płodności są przez pacjentki oceniane najniżej ze względu na bolesne stosunki oraz lęk przed bezpłodnością. Psycholog w pracy z endokobietą musi zatem często wykraczać poza terapię indywidualną, oferując wsparcie dla par lub interwencje z zakresu seksuologii. 

Interwencje oparte na dowodach 

Gdy pacjentka siada na fotelu psychologa, proces terapeutyczny opiera się na zwalidowanych naukowo metodach. Metaanaliza przeprowadzona przez del Pino-Sedeño i in. (2024) potwierdza, że interwencje psychologiczne mają realne przełożenie na zmniejszenie odczuwania bólu fizycznego oraz poprawę zdrowia psychicznego. Do wiodących nurtów terapeutycznych należą (Lunde i in., 2024):

Terapia Poznawczo-Behawioralna (CBT) 

Koncentruje się na mechanizmach utrwalających cierpienie. Poprzez techniki restrukturyzacji poznawczej pacjentka uczy się rozpoznawać i modyfikować myśli katastroficzne. CBT uczy również aktywizacji behawioralnej. Pacjentka, mimo bólu, uczy się bezpiecznie wracać do aktywności życiowych, co redukuje lęk przed ruchem i obniża chroniczne napięcie mięśniowe (Donatti i in., 2022; Lunde i in., 2024). 

Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ACT) 

Uczy, że walka z chorobą przewlekłą nie musi polegać na ciągłym dążeniu do eliminacji bólu za wszelką cenę. ACT promuje elastyczność psychologiczną i akceptację obecnego stanu, przy jednoczesnym ukierunkowaniu energii na działania spójne z osobistymi wartościami pacjentki. Fundamentalnym elementem tej pracy jest rozwijanie samowspółczucia, które neutralizuje poczucie winy (“moje ciało mnie zawiodło”) oraz surowy samokrytycyzm. 

Mindfulness i metody relaksacyjne 

Trening uważności oraz metody relaksacyjne (np. metoda Jacobsona) pozwalają na uspokojenie układu nerwowego. Metody te włączają w ciele wewnętrzny “hamulec” (układ przywspółczulny), który obniża poziom stresu i emocjonalnego napięcia. Kiedy nerwy się wyciszają, przestają wysyłać sygnały alarmowe, a to przekłada się na zmniejszenie stanu zapalnego i bólu towarzyszącego endometriozie. 

Czego pacjentki oczekują w gabinecie? Głos społeczności „Endopolek” 

Dane naukowe nabierają pełnego sensu wtedy, gdy zestawimy je z bezpośrednim głosem pacjentek. W ankiecie przeprowadzonej przez Fundację “Endopolki” na Instagramie, na pytanie: “Czego oczekujesz od psychologa, do którego idziesz po wsparcie w chorobie?”, odpowiedzi sformułowały jasny przekaz. 

Przede wszystkim, pacjentki szukają specjalisty, który posiada rzetelną wiedzę o specyfice endometriozy. Oczekiwanie, że psycholog będzie rozumiał pojęcia takie jak zrosty, bolesne współżycie czy przewlekłe zmęczenie, jest kluczowe. Dla kobiety, która przez lata musiała edukować swoich bliskich, a czasem i lekarzy, sytuacja, w której nie musi tłumaczyć swojej choroby w gabinecie psychologicznym, ma działanie terapeutyczne.

Po drugie, pacjentki oczekują walidacji. Chcą przestrzeni, w której ich ból nie zostanie uznany za histerię, objawy nie będą traktowane jako “wymysł”, a ich żal, złość i poczucie straty spotkają się z profesjonalnym zrozumieniem. Dopiero na tym fundamencie - poczucia bycia w pełni wysłuchaną i uznaną - psycholog może skutecznie wdrażać narzędzia terapeutyczne. 

Podsumowanie 

Współczesne podejście do endometriozy wymaga uwzględnienie modelu biopsychospołecznego. Wsparcie psychologiczne nie może być traktowane jako opcja dodatkowa czy ostateczność, gdy leczenie farmakologiczne nie przynosi skutków. Powinno być integralną częścią procesu diagnostycznego i terapeutycznego od samego początku. Zrozumienie, jak ból przewlekły wpływa na strukturę osobowości, relacje i seksualność kobiety, stanowi wyzwanie, ale i szansę dla młodego pokolenia psychologów. Specjalizacja w obszarze ginekologii psychosomatycznej to niszowa, lecz niezwykle potrzebna ścieżka zawodowa. Psycholog nie zastąpi ginekologa, ale bez jego wsparcia na fotelu terapeutycznym, pełna poprawa jakości życia pacjentki z endometriozą często pozostaje niemożliwa.

Bibliografia: 

Bień, A., Pokropska, A., Grzesik-Gąsior, J., Korżyńska-Piętas, M., Zarajczyk, M., Rzońca, E., Jurek, K. (2024). Clinical factors affecting the quality of life of women with endometriosis. Journal of Advanced Nursing. Advance online publication. https://doi.org/10.1111/jan.16616

del Pino-Sedeño, T., Trujillo-Martín, M. M., Ruano-Ruano, F., García-Pérez, L., Serrano-Aguilar, P. (2024). Effectiveness of psychological interventions in endometriosis: A systematic review with meta-analysis. Frontiers in Psychology, 15, Article 1457842. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1457842

Donatti, L., Malvezzi, H., de Azevedo, B. C., Baracat, E. C., Podgaec, S. (2022). Cognitive Behavioral Therapy in Endometriosis, Psychological Based Intervention: A Systematic Review. Revista Brasileira de Ginecologia e Obstetrícia, 44(3), 295–303. https://doi.org/10.1055/s-0042-1742406

Facchin, F., Barbara, G., Dridi, D., Alberico, D., Buggio, L., Somigliana, E., Saita, E., Vercellini, P. (2017). Mental health in women with endometriosis: Searching for predictors of psychological distress. Human Reproduction, 32(9), 1855–1861. https://doi.org/10.1093/humrep/dex249

Kalfas, M., Chisari, C., Windgassen, S. (2022). Psychosocial factors associated with pain and health-related quality of life in Endometriosis: A systematic review. European Journal of Pain, 26(9), 1827–1849. https://doi.org/10.1002/ejp.2006

Lunde, C. E., Zachariae, R., Olesen, M. L., Jensen, M. P., Munk, T. (2024). The Application of Cognitive Behavioral Therapy for Adolescent Patients With Endometriosis: A Topical Review. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology, 37(2), 120–128. https://doi.org/10.1016/j.jpag.2024.01.007

Van Niekerk, L., Dell, S., Mokgokong, S. (2019). Psychological interventions for endometriosis-related symptoms: A systematic review with narrative data synthesis. Archives of Women's Mental Health, 22(6), 723–735. https://doi.org/10.1007/s00737-019-00972-6

Vitale, S. G., La Rosa, V. L., Rapisarda, A. M. C., Laganà, A. S. (2016). Impact of endometriosis on quality of life and psychological well-being. Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology, 38(4), 317–319. https://doi.org/10.1080/0167482X.2016.1244185